Jurajskie.com - Serwis Turystyczny o Jurze i nie tylko

Historia regionu

Najstarsze i należące do nielicznych w Polsce, ślady obecności człowieka na Wyżynie Krakowsko – Częstochowskiej pochodzą sprzed 150-120 tys. lat tj. ze schyłkowego okresu zlodowacenia środkowopolskiego. Odkryte w jaskiniach na Bińsku, w Dolinie Wiodącej oraz Ciemnej w Ojcowie krzemienne narzędzia oraz kości zwierząt wskazują, że jaskinie te stanowiły obozowiska grup łowców polujących w strefie subarktycznej. Znacznie bogatszy jest inwentarz zabytków późniejszych z okresu paleolitu środkowego (120-40 tys. lat) przypadającego na ostatni interglacjał i początki ostatniego zlodowacenia – bałtyckiego. Znaleziska z jaskiń ojcowskich (m.in. Nietoperzowej, Koziarni, Wylotnej), Okiennika Wielkiego k. Skarżyc, Dziadowej Skały k. Podlesic, Olsztyna oraz Doliny Wodącej reprezentują znane z Europy ówczesne tradycje kulturowe, w tym kulturę mikocko-prądnicką (70-54 tys. lat p.n.e.). jej cechą było stopniowe zarzucanie narzędzi typu pięściaków, tj. o sercowatym kształcie i częstsze posługiwanie się charakterystycznymi nożami kamiennymi zwanymi, z uwagi na liczne występowanie w jaskiniach ojcowskich, prądnikami. Badania jaskiniowe dostarczyły także wielu innych materiałów, jak np. kości zwierząt, pozostałości palenisk, itp. pozwalających na rekonstrukcję trybu życia ówczesnego człowieka neandertalskiego, jako koczowniczo-łowieckiego. Istota polowań polegała na osaczeniu zwierzyny i grupowym jej zabijaniu przy pomocy dzid, oszczepów, czy też tzw. bolasów – kamieni zaopatrzonych w rzemień dla nadania rozmachu przy ciskaniu. Gatunkami łownymi były głównie mamut, renifer, nosorożec włochaty, niedźwiedź jaskiniowy.
Pojawienie się człowieka rozumnego około 40 tys. lat p.n.e. rozpoczyna okres paleolitu górnego. Na omawianym terenie występują najwcześniejsze kultury tego okresu, do około 22 tys. lat p.n.e., jak oryniacka i wschodniograwecka charakteryzujące się używaniem szerokiej gamy narzędzi krzemiennych oraz z kości mamuta (Jaskinia Mamutowa w Wierzchowiu, Jasna i schronisko pod Oknem w Strzegowej, Skałki Kroczyckie).
Na uwagę zasługuje także kultura jerzmanowicka (38-26 tys. lat p.n.e.)wyodrębniona w oparciu o odkrycia dokonane w Jaskini Nietoperzowej w Jerzmanowicach. Jej wyróżniającą cechą są krzemienne groty oszczepów o liściastej formie. W ostatnim etapie rozwoju paleolitu zaznacza się dominacja kultury magdaleńskiej (około 13 tys. lat p.n.e.), znanej z Jaskini Maszyckiej w Dolinie Prądnika. Odnaleziono tu wiele narzędzi kościanych, w części bogato zdobionych, a także najstarsze na ziemiach polskich szczątki człowieka współczesnego, co warto zaznaczyć – noszące ślady kanibalizmu. Nieco późniejszy, datowany na około 11 tys. lat p.n.e. jest magdaleński zespół odkrywkowych kopalni i pracowni krzemieniarskich z Brzoskwini oraz związane z nim ślady osadnictwa w jaskiniach Doliny Mnikowskiej. W schyłkowym okresie paleolitu górnego oraz w mezolicie następuje przesunięcie ośrodków wydobywczych krzemienia na płn. (Zawiercie Blanowice, Żarki), zaś stanowiska nie związane z tymi ośrodkami są nieliczne (Rudawa, Mników, Smardzowice, jaskinia Ruska Skała k. Podlesic). Prawdopodobnie ocieplanie się klimatu od 9/8 tys. lat p.n.e. powodowało emigrację ówczesnej ludności na płn., w poszukiwaniu tradycyjnych łowisk.
Około 5 tys. lat p.n.e. napływa ludność posiadająca już umiejętność wyrobu naczyń ceramicznych oraz uprawy roślin i hodowli zwierząt, co jest podstawowym wyróżnikiem neolitu (4500-1800 lat p.n.e.). Z neolitem wiążą się początki stałego osadnictwa na Wyżynie, czego dowodem jest znaczna liczba stanowisk, zarówno jaskiniowych, jak i z terenu otwartego. Do bardziej interesujących należą Tomaszowice k. Modlnicy, gdzie na zboczach Łysej Góry odkryto osadę w postaci 70 jam (ziemianek) z licznym materiałem kulturowym, w tym ceramiką oraz narzędziami wytworzonymi z lokalnego surowca, który był wydobywany metodami górniczymi w pobliskich kopalniach Sąspowa, Jerzmanowic i Bębła. Stanowisko to jest przewodnim dla tzw. grupy modlnickiej (około 3500 lat p.n.e.), będącej lokalną odmianą kultury lendzielskiej powstałej na fali oddziaływań kulturowych z basenu środkowego Dunaju.
W dalszym etapie rozwoju sił wytwórczych, wejścia w użycie metali, znaczenie Wyżyny, jako terenu osadniczego maleje. Stanowiska schyłku neolitu, epoki brązu (1800-700 lat p.n.e.) są stosunkowo nieliczne i mało reprezentatywne. Charakterystycznym jest również fakt, że rozwijająca się na terenie Polski od około 1200 lat p.n.e. kultura łużycka, na Wyżynie posiada głównie stanowiska z jej schyłkowego okresu (700-400 lat p.n.e.) związanego z najazdami Scytów. Na uwagę zasługują tu łużyckie cmentarzyska z Baczyna, Brzoskwini, Brzezia, grodziska k. Udorza, Gąszczyk nad Wartą oraz liczne stanowiska zarówno jaskiniowe, jak i otwarte w rejonie Ojcowa, Doliny Mnikowskiej, Kobylańskiej i Wodącej, Podlesic oraz na Górze Birów. Ostatnią ze znacznych kultur archeologicznych była kultura przeworska rozwijająca się od około II w. p.n.e., a charakteryzująca się wysokim poziomem wytwórczości i rozległymi kontaktami handlowymi. Wskazują na to materiały ze stanowisk w Dolinie Sanki, Wodącej, na Górze Birów, jak i bogate wyposażenie grobów, cmentarzysk (Giebułtów, Olsztyn, Babice), a także znane od XIX w. Liczne znaleziska skarbów – rzymskich denarów. W poł V w. Następuje upadek kultury przeworskiej związany z niepokojami z okresu wędrówek ludów i zapewne z napływem od płd.-wsch. Słowian.
Dalsze dzieje – początki wczesnego średniowiecza są słabo poznane i pozostają w sferze hipotez. Przyjmuje się, że pierwsza poważna ekspansja osadnicza na Wyżynie nastąpiła od VIII-IX w. Z tego okresu pochodzą grodziska: Gąszczyk, Wały k. Złotego Potoku, osada na Górze Birów, także do której niektórzy odnoszą tamt. Zagadkowe kurhany, oraz grodziska w Mnikowie i Zagórowej. Kres ich funkcjonowania przypada na w. X i hipotetycznie mógł być związany z historycznie potwierdzonym faktem zbrojnego włączenia w 989/990 r. omawianego obszaru przez Mieszka I do państwa Piastów. Na XI-XII w. Przypada druga faza funkcjonowania grodzisk Gąszczyk i Wały; na ten okres datowane jest cmentarzysko w Giebułtowie, co koresponduje z pierwszymi przekazami źródłowymi o tej miejscowości z 1082 r. Kolejne pierwsze wzmianki o Czułowie (1123), Zabierzowie (1162), Okluszu (1184), Rudawie (1185), Kromołowie i Mstowie (1193), XII-to w. kościoły w Gible i Wysociskach mogą wskazywać na wcześniejsze początki tych osad, sięgające zapewne XI w. Większość jednak najwcześniejszych przekazów pochodzi z XIII-XIV w. i związana jest z kolonizacją na prawie niemieckim. Lokacje nie odnosiły się tylko do osad nowozakładanych; obejmowały w przeważającej części wsie i miasta już istniejące, kształtując po dziś czytelne układy przestrzenne: sieci osadniczej, pól i komunikacyjne.
Z XIII w., tj. z okresu walk o Kraków w dobie rozbicia dzielnicowego, pochodzą pierwsze wiadomości źródłowe o jurajskich założeniach obronnych. W 1228 r. wspomniany jest gród Henryka Brodatego „Skała” obecnie lokalizowany k. Pieskowej Skały, w 1231 r. Wyszogród Konrada Mazowieckiego (góra Okopy w Ojcowie). Później wraz z upadkiem regale grodowego na przełomie XIII i XIV w. zaczynają powstawać dalsze założenia, obronne rezydencje rycerskie, o których dotychczasowa wiedza historyczno-archeologiczna jest nadal skąpa, często pozostająca w sferze hipotez. Wspomnieć tu można gródki w Dolinie Wodącej, na Górze Birów, Okiennik Wlk., Morawicę, grodzisko nad Doliną Będkowską, czy obiekty datowane już na w. XIV, jak Smoleń, Mirów – wzmiankowany dopiero z pocz. XV w., Udórz, Ostrężnik i pomniejsze, określane mianem strażnic: Ryczów, Łutowiec, Suliszowice, Przewodziszowice. Na XIV w. przypada realizacja najważniejszych „orlich gniazd”. Wzniesione przez Kazimierza Wielkiego zamki w Ojcowie, Rabsztynie, Ogrodzieńcu (wg nowszych badań), Bobolicach i Olsztynie tworzą warowną linię na granicy Korony ze Śląskiem pozostającym wtenczas pod panowaniem czeskim. Być może i inne ówczesne założenia, jak choćby biskupi Lipowiec, czy rycerski Tenczyn, może i Korzkiew miały stanowić w kazimierzowskiej strategii dodatkowy element obrony.
W XIV-XVI w. następuje intensywny rozwój gospodarczy omawianego terenu. Kształtuje się wielka własność ziemska (królewska, szlachecka, duchowna-głównie klasztorów), powstają folwarki, w oparciu o energię wodną potoków rozwija się produkcja przemysłowa (młyny, tartaki, folusze, prochownie, papiernie), także górnictwo (ołowiu i srebra koło Olkusza i Nowej Góry, rud żelaza koło Zawiercia, czarnego marmuru w Dębniku).
W 1655 r. Wyżyna staje w obliczu szwedzkiego „potopu”. Szwedzi niszczą większość zamków, pustoszą wsie i miasta. Kolejna inwazja szwedzka w 1702 r. powoduje dalszą ruinę i długotrwałą stagnację gospodarczą tutejszych ziem, przezwyciężoną praktycznie dopiero w XIX w.
W okresie zaborów Wyżynę dzieli granica; w 1795 r. jest to granica pomiędzy zaborami pruskim i austriackim; po wojnach napoleońskich, od 1815 r. granica pomiędzy Królestwem Polskim, a Rzeczpospolitą Krakowską, biegnąca mniej więcej na linii Nowa Góra – Radwanowice – Modlnica. Po powstaniu krakowskim 1846 r. i włączeniu Rzeczpospolitej Krakowskiej do Austrii, aż do 1914 r. granica ta nie zmienia się. W dobie powstań narodowych Wyżyna pozostaje na uboczu głównego teatru działań. Zaznaczyły się one jednak w jej historii. Po upadku powstania listopadowego 1830 r. wielu jego uczestników osiedla się na obszarze Rzeczpospolitej Krakowskiej, znajdując tu pomoc i oparcie ( m.in. gen. Chłopicki, Błędowski, Zielonka i inni). W powstaniu styczniowym 1863 r. nadgraniczne tereny Podkrakowskich Dolinek stają się dogodnym rejonem przerzutu ludzi i broni do Królestwa. Początkowo ochotników skupiał obóz płk A. Kurowskiego w Ojcowie, a po jego klęsce pod Miechowem oddziały M Langiewicza, który w marszu z kieleckiego 2.03.1863 r. stanął pod Skałą. Tu doszło do starć z Rosjanami, w tym 5.03 do zwycięskiej bitwy pod Skałą. We wspomnianym regionie przekracza kordon graniczny większość późniejszych wypraw do powstania – łącznie wiosną 1863 r. 6 oddziałów, które na samym szlaku w głąb Królestwa staczają szereg potyczek (Szklary, Glanów, Imbramowice, Golczowice, Krzykawka, Szyce). Na płn. Wyróżnia się swym atakiem na Janów 6.07.1863 r. i potyczką pod Żarkami 12.07. oddział Z. Chmieleńskiego oraz oddział K. Cieszkowskiego rozbity pod Zawierciem.
Druga połowa XIX w. staje się okresem znacznych przemian społeczno-gospodarczych; zmienia się też oblicze Wyżyny. Wpływ na to mają reformy uwłaszczeniowe, prowadzone w Królestwie akcje parcelaryjne i regulacyjne majątków i związane z tym zakładanie nowych osiedli, karczunki lasów, rozwój przemysłu (Zawiercie, Olkusz, Krzeszowice).
W sierpniu 1914 r. z chwilą wybuchu wojny światowej, nadgraniczne tereny zostają opuszczone przez wojska rosyjskie. 6.08.1914 r., z Krakowa przez Krzeszowice, Pieskową Skałę wyrusza w kierunku Miechowa drugi oddział Legionów na czele z Komendantem J. Piłsudskim. W listopadzie 1914 r. w okresie kontrofensywy rosyjskiej, oddziały legionowe przeprowadzają manewr przejścia z Wolbromia na Kraków, prowadząc ciężkie boje 17-18.11. pod Bydlinem i Krzywopłotami. Wówczas trwają także walki (do 25.11.) na płn. od Krakowa, w rejonie m.in. Skały. Po odparciu Rosjan przez armię austriacką Wyżyna pozostaje do końca wojny poza linią frontu.
Ostatnią, tragiczną kartę dziejów zapisują lata okupacji niemieckiej 1939-45. Terror okupanta, szczególnie nasilony w zach. rejonach Wyżyny włączonych do Rzeszy, rodzi żywiołowy ruch oporu, stopniowo krystalizujący się w strukturach AK, BCh i AL. W części środkowej i na płn. Wyżyny dużą aktywność dywersyjno – bojową przejawiały oddziały AK „Twardego” S. Wencla i „Hardego” G. Woźnicy, scalone w 1944 r. w oddział AK „Surowiec”, oddział AK-BCh „Mohorta” J. Pieńkowskiego, zaś na płn. od Krzeszowic oddział Al im. L. Waryńskiego. Przejściowo na Wyżynie operują także inne oddziały, jak np. batalion AK „Skała” krakowskiego Kedywu (bój pod Złotym Potokiem 11.09.1944), oddział AK „Bicz” A. Korbela (działania pod Barbarką 15.08.1944), czy oddział partyzantki radzieckiej, które w marszu na Podhale walczą 23-24.08.1944 r. w lasach Doliny racławki.
Podczas ofensywy styczniowej 1945 r. Wyżyna zostaje oswobodzona.